دانشمند ترين أصحاب امام صادق ( 89 ) بوده وروايات بسيار در ستايش أو از امامان رسيده ( 90 ) ويكى از رؤساء وسرامدان چهار گانه مذهب شيعي شمرده شده است ( 91 ) نظر غريب وسخن نادرستى در مورد علم امام در چند روايت ( 92 ) نقل شده كه موجب شگفتى است . به نظر مى رسد اين گونه طرز تفكرها در مورد امامان موجب بود كه بسيارى از صحابه ء امامان گاه در مسائل علمي با آنان اختلاف نظر داشتند ( 93 ) وبر سر مسائل مورد اختلاف به مناظره وبحث مى پرداختند ( 94 ) وحتى گاه در مسائل فقهى از آنان در خواست سند ومأخذ مى نمودند ( 95 ) . در مسائلي كه أصحاب خود با يكديگر اختلاف نظر داشتند گاهى أوقات كار به منازعه مى كشيد وبه ترك دوستى وقطع رابطه ميان آنان براي هميشه مى انجاميد ( 96 ) . در حالي كه بر أساس طرز تفكر سنتي شيعه ، به حسب قاعده بايد در چنين مواردى مورد اختلاف را بر امامان عرضه مى نمودند واز آنان مى خواستند كه واقع امر را بيان كنند چنان كه شيعيان معتقد ، معمولا چنين مشكلاتى را با آنان در ميان مى گذارده وكسب تكليف مى كردند ( 97 ) . 4 ) پيش تر گفته شد كه أساس اجتهاد در فقه شيعه بر تحليل واستدلال عقلي در چهار چوب نصوص قرآن وسنت است . مراد از اين روش همان شيوه استدلال در منطق صوري است كه بر أساس أصول آن منطق ، قطع آور وحجت است . روش ظني تمثيل منطقي كه در فقه قياس خوانده مى شود ومبتنى بر كشف احتمالي علل احكام است از آغاز راه يافتن خود در فقه اسلامى در قرن دوم ( 98 ) در فقه شيعي مردود بوده است اما در مواردى كه علل احكام به صورت قطعي واطمينان بخش قابل كشف باشد اين كشف حجت ومعتبر شناخته شده وبدان استدلال واستناد مى شود . در قرون أولية ، محدثان كه مخالف هر گونه استدلال عقلي بودند اين گونه كشف هاى قطعي را

--> 89 - كشى : 238 / قاموس الرجال تسترى 7 : 451 . 90 - كشى : 136 - 137 و 170 / قهپايى 5 : 83 / جامع الرواة 2 : 34 . 91 - كشى : 238 - 239 . سه تن ديگر عبارتند از زراره ، محمد بن مسلم وبريد بن معاوية العجلي . 92 - كشى : 172 / قهپايى 5 : 84 - 85 . مشابه اين سخنان از برخى ديگر از صحابه أئمة نيز نقل شده است . ببينيد كشى : 147 - 148 و 158 . 93 - كشف القناع : 71 - 72 . 94 - همان مأخذ : 72 . 95 - نمونه را ببينيد كافى 3 : 30 / من لا يحضر 1 : 56 - 57 / علل الشرايع 1 : 264 - 265 / تهذيب 1 : 61 - 62 / استبصار 1 : 62 - 63 / وسائل 1 : 291 ، 2 : 980 . 96 - كافى 1 : 409 - 411 / مستدرك 1 : 555 . 97 - احتجاج أبو منصور طبرسى 2 : 284 / كشى : 539 . 98 - ابن حزم ، الاحكام 7 : 177 / همو ، ملخص ابطال القياس : 5 .